Dochodzenie zachowku oraz obrona przed roszczeniem o jego zapłatę.
Dochodzenie zachowku i obrona przed roszczeniem o jego zapłatę. Wyliczamy należną kwotę razem z darowiznami doliczanymi do spadku i prowadzimy sprawy przed sądami w Kielcach.
Komu przysługuje zachowek i ile wynosi
Krąg uprawnionych jest zamknięty i węższy, niż się powszechnie sądzi: zachowek należy się zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy - ale wyłącznie tym, którzy w danej sytuacji dziedziczyliby z ustawy. Rodzeństwo, siostrzeńcy czy dalsi krewni prawa do zachowku nie mają nigdy, nawet jeśli opiekowali się spadkodawcą przez lata. Jeżeli spadkodawca zostawił dzieci, to rodzice nie są uprawnieni, bo przy dziedziczeniu ustawowym i tak nie doszliby do spadku. Wysokość to co do zasady połowa wartości udziału, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym; dwie trzecie tego udziału, jeżeli uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy. Ważne jest jeszcze jedno rozróżnienie: zachowek to roszczenie pieniężne przeciwko spadkobiercy, a nie udział w konkretnych rzeczach. Nie stajesz się współwłaścicielem mieszkania - możesz żądać zapłaty sumy.
Jak przebiega sprawa o zachowek?
Ustalenie kręgu i udziału
Sprawdzamy, kto dziedziczyłby z ustawy i jaki udział przypadłby uprawnionemu - to punkt wyjścia do każdego wyliczenia.
Wycena substratu zachowku
Czysta wartość spadku plus darowizny podlegające doliczeniu. Na tym etapie najczęściej rozstrzyga się wynik sprawy.
Wezwanie do zapłaty
Wiele spraw kończy się ugodą, bo zobowiązany woli rozłożyć płatność, niż ponosić koszty procesu.
Pozew o zapłatę
Gdy porozumienia nie ma, kierujemy sprawę do sądu i prowadzimy postępowanie dowodowe, w tym opinie biegłych rzeczoznawców.
Wyrok i egzekucja
Po uprawomocnieniu pomagamy wyegzekwować zasądzoną kwotę, także gdy zobowiązany zwleka z zapłatą.
Właściwy sąd
Powództwo o zachowek wytacza się wyłącznie przed sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy - jeżeli mieszkał w Kielcach, sprawa trafi do Kielc niezależnie od tego, gdzie mieszkają strony.
Jak policzyć zachowek - substrat i doliczanie darowizn
Wyliczenie zaczyna się nie od tego, co zostało w spadku, tylko od tego, co spadkodawca miał. Podstawą jest czysta wartość spadku, czyli aktywa pomniejszone o długi spadkowe, a do niej dolicza się darowizny uczynione za życia. I tu jest najważniejsza rzecz na tej stronie: dziesięcioletnie ograniczenie doliczania dotyczy wyłącznie darowizn na rzecz osób obcych - niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku. Darowizny na rzecz dzieci, małżonka czy rodziców dolicza się bez żadnego limitu czasowego. Mieszkanie przepisane córce dwadzieścia lat przed śmiercią nadal wchodzi do podstawy obliczenia zachowku i nadal powiększa roszczenie pozostałych dzieci. Nie dolicza się jedynie drobnych darowizn zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych. Wartość darowizny ustala się według stanu z chwili jej dokonania, ale według cen z chwili ustalania zachowku - dlatego przy nieruchomościach niemal zawsze potrzebna jest opinia rzeczoznawcy, a wynik sprawy rozstrzyga się właśnie na tym etapie, nie na sali rozpraw.
Kto płaci zachowek, gdy spadek okazał się pusty
Kolejność jest ustawowa i warto ją znać, zanim uzna się sprawę za przegraną. W pierwszej kolejności zachowek płacą spadkobiercy. Jeżeli to nie wystarcza, odpowiadają zapisobiercy windykacyjni, a gdy i to nie pokrywa roszczenia - osoby obdarowane przez spadkodawcę za życia. Obdarowany odpowiada jednak tylko w granicach wzbogacenia, które jest jeszcze jego udziałem. Ta konstrukcja ma jeden praktyczny skutek: rozdanie majątku za życia nie chroni przed zachowkiem. Spotykamy się z przekonaniem, że „przepisanie wszystkiego” za życia zamyka temat - nie zamyka, przesuwa tylko adresata roszczenia. Działa to zresztą w obie strony: jeśli to Ciebie obdarowano, a teraz dostajesz wezwanie do zapłaty, warto sprawdzić granice tej odpowiedzialności, bo bywają węższe, niż twierdzi wzywający.
Obrona przed roszczeniem o zachowek
Zobowiązany nie jest bezbronny, ale skuteczne zarzuty są policzalne. Pierwszy to wydziedziczenie - spadkodawca może w testamencie pozbawić uprawnionego zachowku, jeżeli ten uporczywie postępuje wbrew woli spadkodawcy w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, dopuścił się wobec niego umyślnego przestępstwa albo rażącej obrazy czci, lub uporczywie nie dopełnia obowiązków rodzinnych. Warunek formalny jest przy tym bezwzględny: przyczyna wydziedziczenia musi wynikać z treści testamentu. Sam zapis „wydziedziczam syna” bez wskazania powodu nie działa - i to najczęstszy błąd testamentów pisanych samodzielnie. Drugi zarzut to niegodność dziedziczenia, o której orzeka sąd w osobnym postępowaniu. Trzeci to zarzut nadużycia prawa: sądy dopuszczają obniżenie zachowku ze względu na zasady współżycia społecznego, ale traktują to jako wyjątek, nie regułę. Od 2023 roku doszedł czwarty, znacznie praktyczniejszy instrument - sąd może odroczyć termin płatności zachowku, rozłożyć go na raty, a w wyjątkowych wypadkach obniżyć jego wysokość. Dla osoby, która odziedziczyła mieszkanie i nie ma z czego zapłacić, bywa to różnica między ugodą a licytacją. Osobną, w pełni skuteczną drogą jest zrzeczenie się dziedziczenia - umowa zawierana ze spadkodawcą za jego życia, w formie aktu notarialnego, obejmująca także prawo do zachowku.
Terminy i sąd - sprawa o zachowek w Kielcach
Roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem pięciu lat od ogłoszenia testamentu, a roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej darowizny - pięciu lat od otwarcia spadku. Terminów tych nie da się odzyskać, a liczy się je od zdarzeń, o których uprawniony często dowiaduje się z opóźnieniem, dlatego pierwszą rzeczą, jaką sprawdzamy na konsultacji, jest właśnie data. Właściwość sądu jest tu wyjątkowa i działa niezależnie od woli stron: powództwo o zachowek wytacza się wyłącznie przed sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli spadkodawca mieszkał w Kielcach, sprawa trafi do Kielc, choćby zarówno powód, jak i pozwany mieszkali dziś na drugim końcu Polski. O tym, czy będzie to Sąd Rejonowy przy ul. Warszawskiej, czy Sąd Okręgowy przy ul. Seminaryjskiej, decyduje wartość roszczenia - granicą jest 100 000 zł.
Pozew o zachowek podlega opłacie stosunkowej w wysokości 5% dochodzonej kwoty - przy roszczeniu 80 000 zł jest to 4 000 zł, płatne przy wniesieniu pozwu. Osoba, której sytuacja materialna na to nie pozwala, może wnosić o zwolnienie od kosztów sądowych w całości lub w części. Doliczyć trzeba też zaliczkę na opinię biegłego rzeczoznawcy, jeżeli w spadku jest nieruchomość - a jest niemal zawsze. Wygrywając sprawę, odzyskujesz od przeciwnika zwrot opłaty i kosztów zastępstwa procesowego według stawek z rozporządzenia. Honorarium ustalamy indywidualnie i podajemy z góry, w kwocie brutto - także wtedy, gdy bronimy przed roszczeniem.
Częste pytania - zachowek
Czy rodzeństwo ma prawo do zachowku?
Nie. Krąg uprawnionych obejmuje wyłącznie zstępnych, małżonka i rodziców spadkodawcy - i to tylko tych, którzy w danym układzie rodzinnym dziedziczyliby z ustawy. Rodzeństwo, bratankowie czy dalsi krewni nie mają prawa do zachowku nigdy, niezależnie od tego, jak bliskie były relacje ze spadkodawcą. Podobnie rodzice nie są uprawnieni, jeżeli spadkodawca zostawił dzieci.
Czy darowizna sprzed dwudziestu lat wlicza się do zachowku?
Jeżeli obdarowanym był spadkobierca albo osoba uprawniona do zachowku - na przykład dziecko lub małżonek spadkodawcy - to tak, i to bez żadnego ograniczenia czasowego. Dziesięcioletni limit doliczania dotyczy wyłącznie darowizn na rzecz osób spoza tego kręgu. To najczęstsze źródło nieporozumień w sprawach o zachowek: mieszkanie przepisane jednemu z dzieci wiele lat przed śmiercią nadal powiększa podstawę obliczenia i nadal zwiększa roszczenie pozostałych.
Ile mam czasu na dochodzenie zachowku?
Pięć lat od ogłoszenia testamentu, a w przypadku roszczenia kierowanego do osoby obdarowanej - pięć lat od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy. Po upływie tego terminu zobowiązany może skutecznie odmówić zapłaty, podnosząc zarzut przedawnienia. Dlatego jeżeli od śmierci bliskiej osoby minęły lata, pierwszą rzeczą do sprawdzenia jest data ogłoszenia testamentu, a nie wysokość roszczenia.
Czy da się uniknąć zapłaty zachowku?
Rozdanie majątku za życia nie wystarczy - obdarowani odpowiadają wtedy w granicach wzbogacenia. Skuteczne są natomiast: zrzeczenie się dziedziczenia w umowie zawartej ze spadkodawcą w formie aktu notarialnego, wydziedziczenie w testamencie z podaniem jednej z ustawowych przyczyn oraz stwierdzenie niegodności dziedziczenia. Od 2023 roku zobowiązany może też wnosić o odroczenie płatności, rozłożenie zachowku na raty, a w wyjątkowych wypadkach o jego obniżenie - co przy odziedziczonym mieszkaniu bez gotówki bywa najbardziej realnym rozwiązaniem.
Ile kosztuje pozew o zachowek?
Opłata sądowa wynosi 5% dochodzonej kwoty - przy roszczeniu 80 000 zł jest to 4 000 zł, płatne przy wniesieniu pozwu. Jeżeli w spadku jest nieruchomość, dochodzi zaliczka na opinię biegłego rzeczoznawcy. Osoby w trudnej sytuacji materialnej mogą wnosić o zwolnienie od kosztów sądowych. Po wygranej sąd zasądza od przeciwnika zwrot opłaty i kosztów zastępstwa procesowego według stawek z rozporządzenia.
Miałam przyjemność korzystać z usług Pani Mecenas kilkukrotnie. Za każdym razem Pani Daria przedstawiła sprawę jasno i klarownie, proponując przy tym satysfakcjonujące rozwiązanie. Serdecznie polecam współpracę z Panią Mecenas każdemu, kto szuka kompetentnej i godnej zaufania pomocy prawnej.